İran Irak’ta başkanlık sistemini mi hedefliyor?

Irak’taki İran yanlısı siyasi partiler kitlesel gösterileri bahane ederek parlamenter sistemin yerine başkanlık sistemini getirmeye çalışabilirler. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

al-monitor Irak parlamentosu Bakanlar Kurulu üyelerini oylarken, 24 Haziran 2019 Photo by Iraqi Parliament media office/Handout via REUTERS.

Kas 14, 2019

BAĞDAT — Irak’ta 1 Ekim’de başlayan kitlesel gösteriler üzerine Yüksek Yargı Konseyi anayasayı gözden geçirmeye başladı. Konsey parlamentoya değişiklik önerileri sunacak ancak protestocular bu sürecin talep ettikleri reformları oyalamakla kalmasından korkuyor.

Parlamentoda oluşturulan Değişiklik Komisyonu da göstericilerin yolsuzluklara son verilmesi, dini ve etnik kimliklere dayanan kotalı seçim sisteminin kaldırılmasına dönük talepleri doğrultusunda dört ay içinde öneriler oluşturacak. 

Ne var ki halk gösterilerinin başlıca amacının anayasa değişikliği olduğunu iddia etmek, hükümet açısından oldukça ironik bir durum. Zira göstericiler hükümetin istifasını ve yeni bir seçim yasasıyla BM gözetiminde seçime gidilmesini istiyorlar. Göstericiler seçimlerde katılımın düşük olduğuna, oy sandıklarının yakıldığına, sonuçlara hile karıştırıldığına işaret ederek mevcut hükümetin yolsuz ve gayrimeşru olduğunu iddia ediyorlar. 

Bağdatlı aktivist Naim El Şuveyli Al-Monitor’a şöyle konuştu: “Bağdat’taki göstericiler parlamentonun Değişiklik Komisyonu’nu reddettiler. Çünkü komisyon üyeleri, ülkenin perişan edilmesinde payı olan partilere ve mezhepsel bloklara mensup. Sokaklara bu insanları iktidardan indirmek için çıktık, onları yeni dönemin yasa koyucuları olarak kabul etmemiz abes olur.”

Şuveyli’ye göre “Öncelik, BM’nin tam gözetimi altında doğrudan bireysel oy tercihine ve çoklu seçim bölgelerine dayalı yeni bir seçim yasasının yapılmasına verilmeli. Anayasal değişiklikleri müstakbel parlamento yapmalı. (…) Mevcut parlamentonun anayasa değişikliğini gündemine alması, sadece oyalamayı, adil bir seçim yasasına ilişkin tartışmaları geciktirmeyi amaçlıyor.”

Yeni seçim yasası talebiyle ilgili olarak Cumhurbaşkanı Berham Salih ve Bakanlar Kurulu’nun ayrı tasarılar hazırladıkları ve bunların birleştirilebileceği bildiriliyor. Cumhurbaşkanı’nın tasarısında parlamento üye satısının azaltılması, aday olma yaşının düşürülmesi ve kota sistemine dayanmayan yeni bir Seçim Kurulu’nun oluşturulması öngörülüyor. 

Ne var ki bu tasarıların gideceği adres de göstericilerin reddettiği mevcut parlamentodan başkası değil.

Anayasa değişikliği konusunda ise siyasi bloklar üç farklı tutum ortaya koyuyor. Şiiler ve özellikle İran destekli Haşdi Şabi’yle bağlantılı olan Fetih İttifakı, parlamenter sistemin başkanlık sistemiyle değiştirilmesinden yana. Kürtler siyasi kazanımlarını, özellikle ihtilaflı bölgelerle ilgili olanları korumak istiyorlar. Sünniler ise parlamenter kota sisteminin sürmesinden yana. Zira bu sistem, Sünnilere belli sayıda bakanlık ve meclis başkanlığını tahsis ediyor. 

Değişiklik Komisyonu üyesi Raşid El Azzavi’nin 7 Kasım’daki açıklamasına göre komisyonda görüşülecek başlıca konular şöyle: başkanlık sistemine geçip geçmemek, en büyük siyasi blokun yetkilerini ilgilendiren 76. Madde, valilerin doğrudan halk tarafından veya vilayet meclislerince seçilmesi, vilayet meclisleri devam edecekse bunların akıbetinin belirlenmesi.

Parlamento petrol ve gaz yasasının yanı sıra milletvekili sayısını da ele almayı planlıyor. Her 100 bin vatandaşa bir vekil öngören mevcut uygulamanın sürmesi ya da sayının vilayetlere göre belirlenmesi tartışılacak. 

Kürt vekil Diyar Tayyib ise Al-Monitor’a şöyle konuştu: “Bize göre Irak’ın sorunları anayasadan değil, anayasanın uygulanmamasından kaynaklanıyor. Yani anayasada problem yok, değiştirilmesi gerekmiyor. Reform yapmak istiyorsak, anayasa hükümlerini hayata geçirmemiz yeterli olur.”

Anayasayı değiştirmenin kolay olmadığını vurgulayan Tayyib, “Parlamentodaki bloklar, Meclis Başkanı’nın belirlediği sürede somut değişiklikler üzerinde anlaşamaz” dedi. 

Kurtuluş ve Kalkınma Cephesi üyesi, eski Musul Valisi Esil El Nuceyfi’ye göre Sünni partilerin çoğunluğu mevcut sistemin değiştirilmesine karşı. Nuceyfi 29 Ekim’deki Twitter mesajında şöyle dedi: “Mevcut parlamento anayasa değiştirmeye haiz olmadığı gibi mevcut hükümet de protestocuları taleplerini karşılayacağına dair ikna edebilecek durumda değil. Zira bu talepler hükümetin istifasını, seçimlerde aday olmayan üyelerden geçici bir hükümetin kurulmasını, yeni bir seçim yasasıyla BM gözetiminde seçime gidilmesini ve halktan kabul gören bir yapının anayasa değişikliği yapmasını içeriyor.”

Fetih İttifakı üyeleri başta olmak üzere Şii liderler ise anayasa değişikliğinin öncelikle başkanlık sistemi için yapılmasını savunuyorlar. Bedir Örgütü lideri Hadi El Amiri’ye göre mevcut sistemin “başarısız olduğu, kotaların ve yolsuzluğun arkasındaki sebep olduğu ortada.” 

Siyasi partilerin dört ayda değişiklikler üzerinde anlaşması gerçekten zor görünüyor. Bunun pek çok sebebi var. Her şeyden önce hangi maddelerin değişmesi gerektiği konusunda bile ciddi görüş ayrılıkları var. Ayrıca Tayyib’in de belirttiği gibi anayasayı değiştirme mekanizmaları son derece katı ve karmaşık. Örneğin, anayasal değişikliklerin parlamentoda mutlak çoğunlukla kabul edilmesi, ardından da halk oylamasına sunulması gerekiyor. Değişikliğin yasalaşması için vilayetlerin çoğunluğundan onay alması ve büyük vilayetlerin üçü ya da daha fazlasında seçmenlerin üçte ikisi tarafından reddedilmemiş olması gerekiyor. 

Anayasayı değiştirmeyi talep edenler, Haşdi Şabi bağlantılı Fetih İttifakı başta olmak üzere Başbakan Adil Abdül Mehdi’yi destekleyen Şii bloklarıyla sınırlı. Görünen o ki Tahran gösterilerin yönünü saptırmak ve mevzuyu hükümetin istifası ve erken seçimden parlamenter sistemin başkanlık sistemiyle değiştirilmesine çekmek istiyor. Böyle bir değişiklik Şiilerin siyasi menfaatlerine hizmet edecek, diğer kesimlerin ise aleyhine olacak. 

Göstericilerin başkanlık sistemini asla talep etmediğini vurgulamak gerekir. Bazı siyasi gruplar böyle bir değişikliği öteden beri savunuyor ama sert muhalefetle karşılaşıyorlar. Karşı çıkanlar, iktidar yetkileri devlet başkanında yoğunlaşırsa Irak’ın yeniden diktatörlüğe dönüşmesinden korkuyorlar. 

Değişiklik Komisyonu’na eleştirel bakanlar ise komisyonun önereceği hiçbir düzenlemenin Irak’taki krizi hafifletmeyeceğini, kapsamlı bir siyasal değişim isteyen protestocuların temel taleplerinin yakınına bile yaklaşmayacağını söylüyorlar.

Recommended Articles

Petrol Erdoğan’ın Suriye siyasetini düze çıkarabilir mi?
Fehim Taştekin | türk-kürt çatışması | Mar 13, 2020
Suriye petrolü: Rusya Türkiye’nin teklifini kabul eder mi?
Anton Mardasov | Petrol ve gaz | Mar 13, 2020
Irak: ABD güçleri çekilirse Sünniler ayrı bölge mi kuracak?
Omar Sattar | | Oca 21, 2020
Mısır, Türkiye-Libya anlaşmasının ardından harekete geçti
Hagar Hosny | Petrol ve gaz | Ara 20, 2019
Enerjide yanlış hesaplar, ağır faturalar
Mustafa Sönmez | Petrol ve gaz | Ara 19, 2019

Recent Podcasts

Featured Video

More from  Irak'ın Nabzı

al-monitor
Irak Kürdistanı Suriyeli Kürtlere gönderilen insani yardımları engelliyor mu?
Amberin Zaman | Coronavirus | Nis 22, 2020
al-monitor
Gorani lehçesini yaşatmak isteyen öğretmen Kuran’ı Kürtçeye çevirdi
Dana Taib Menmy | Tehlike altındaki diller | Oca 31, 2020
al-monitor
Türkiye Irak’ta PKK bağlantılı Ezidi milisleri vurdu
Saad Salloum | Ezidiler | Oca 24, 2020
al-monitor
Mühendis’in ardından Haşdi Şabi’yi neler bekliyor?
Mustafa Saadoun | | Oca 21, 2020